Về một số nội dung tác phẩm bị cắt trong SGK Ngữ Văn 12 - cơ bản

By Trần Hà Nam

   Một điều băn khoăn trong quá trình dạy các tác phẩm văn học 12 thuộc thể loại truyện ngắn và bút kí đó là việc cắt xén và trích đoạn làm mất đi tính hấp dẫn của một chỉnh thể. Đối chiếu với tác phẩm khi còn nguyên vẹn và những trích đoạn trong sách giáo khoa tôi cảm thấy có những điều không ổn. Xin đơn cử những ví dụ tiêu biểu.
1. Tác phẩm Người lái đò sông Đà của Nguyễn Tuân:
   Đây là một bài bút kí khá dài. Tuy nhiên so với phần trích đoạn vào trong chương trình lần đầu tiên thì ở sách giáo khoa Văn học 12 (chỉnh lý hợp nhất) cũng như sách giáo khoa Ngữ Văn 12 (chương trình cơ bản và nâng cao) thì việc cắt câu văn của Nguyễn Tuân khá vô lý. Chúng tôi đồng ý với việc lược bớt những phần kể về lai lịch các con thác cũng như cắt bớt phần tả vào ngoại hình đặc điểm của ông lái đò phần kết của bút kí. Tuy nhiên việc cắt đi câu văn trong mạch văn của Nguyễn Tuân khiến cho cảm nhận có phần bị hẫng hụt. Một trong những đặc điểm của văn Nguyễn Tuân là nét hóm hỉnh trong cách mô tả của ông. Vậy mà cái chi tiết hóm mang đậm nét Nguyễn Tuân bị cắt đi chỉ vì đó là câu văn mô tả cuộc chiến của người lái đò với sóng nước hung dữ một cuộc vật lộn không cân sức nhà văn mô tả miếng đòn hiểm độc cuối cùng khiến cho “hột sinh dục vọt lên đến tận cổ”. Không biết Nguyễn Tuân còn sống có ưng ý cho người ta cắt đi câu văn đó của mình hay không? Phải chăng vì câu văn ấy đụng vào chỗ “nhạy cảm” nên phải cắt để học sinh khỏi liên tưởng “bậy bạ”?
2. Tác phẩm Vợ chồng A Phủ của nhà văn Tô Hoài:
   Đoạn tả về khung cảnh mùa xuân ở Hồng Ngài gắn với tâm trạng của Mị ở phần mở đầu cũng cắt một cách rất vô lý làm mất đi sắc thái sinh động trong nghệ thuật miêu tả của Tô Hoài: “Nhưng trong các làng Mèo Đỏ những chiếc váy hoa đã đem ra phơi trên mỏm đá xoè như con bướm sặc sỡ […]”. Đoạn bị cắt tả vào màu tím của những đoá hoa anh túc nở bên sườn núi. Theo tôi cắt đi câu văn này có lẽ vì quan điểm của những người soạn sách e ngại học trò tò mò hoa anh túc là gì đâm ra mê màu sắc của hoa cây thuốc phiện chăng? Thực ra trong mạch liên tưởng gắn với cuộc đời đau khổ của Mị chúng ta có thể thấy một ý nghĩa trong cách miêu tả của nhà văn: trước hết diễn tả đúng vào thực tế cuộc sống ở vùng cao những ngày trước khi có ánh sáng cách mạng suy rộng ra vẻ đẹp bề ngoài của cuộc sống ấy có vẻ rực rỡ mê hồn như sắc hoa anh túc nhưng bên trong vẻ rực rỡ kia là nhựa độc hủy hoại cuộc đời. Cắt đi một câu văn tả cảnh như vậy không có ý nghĩa “phòng chống tệ nạn xã hội” mà chỉ làm giảm ý nghĩa thẩm mỹ và ý nghĩa tư tưởng trong nghệ thuật miêu tả của Tô Hoài mà thôi!
3. Tác phẩm Vợ nhặt của nhà văn Kim Lân:
   Sách giáo khoa Ngữ Văn 12 lược phần đầu tả về anh Tràng với những nét tính cách đặc sắc và đáng tiếc nhất là lược đi một đoạn hết sức quan trọng trong diễn biến tâm trạng nhân vật Tràng và thị khi hai người trên đường về nhà của Tràng. Đó là một đoạn cho thấy bước chuyển tâm lý nhân vật đậm chất trữ tình và thể hiện rõ tình cảm nhân hậu của Kim Lân. Thiếu đoạn văn này ta không hình dung ra sự chuyển tiếp của mối quan hệ từ gá tạm đến chỗ hình thành tình nghĩa giữa hai người xa lạ này. Đặc biệt là những chi tiết đặc tả gương mặt ánh mắt nụ cười khi cảm nhận hạnh phúc của Tràng. Đáng tiếc hơn là sách giáo khoa cắt thô bạo đoạn văn tả đêm tân hôn của đôi vợ chồng mới một đoạn Kim Lân rất tâm đắc. Những chi tiết về ngọn đèn dầu hắt bóng hai người lên vách những ranh giới mong manh giữa hạnh phúc và bất hạnh trong đoạn văn này bị mất hoàn toàn. Theo tôi người soạn sách đã thiếu sự tôn trọng đối với đứa con tinh thần của Kim Lân. Những ý tóm tắt trong phần lược thuật không đủ giúp cho học sinh hình dung nét đặc sắc trong nghệ thuật khắc họa tâm trạng nhân vật của Kim Lân làm giảm hiệu quả điển hình hoá của tác phẩm.
   Còn rất nhiều các tác phẩm bị cắt kiểu như vậy làm giáo viên và học sinh không khỏi cảm thấy tiếc nuối vì mất cơ hội cảm thụ nét đặc sắc của chỉnh thể nghệ thuật. Mong rằng những lần chỉnh lý sau đội ngũ biên soạn sách giáo khoa lưu ý kỹ hơn về tác phẩm trả lại những vẻ đẹp bị tước đoạt cho các tác giả giúp người dạy và người học được
thưởng thức tương đối trọn vẹn các tác phẩm.

More...

Thưởng Tết...chuyện nhỏ!

By Trần Hà Nam

Mới đọc bài viết của phóng viên Đình Phú báo Thanh Niên về chuyện thưởng Tết giáo viên ở Bình Định tưởng là chuyện gì mới hoá ra là ...chuyện nhỏ. Trước hết bà con cùng đọc bài của Đình Phú đã!
Nhắc đến thưởng Tết là... ứa nước mắt!
 

More...

Lớp chủ nhiệm!

By Trần Hà Nam

Lớp chủ nhiệm 12H năm nay thật tuyệt vời. Đúng là có nền nếp tốt từ lớp dưới nên chủ nhiệm như miìhh lãng đãng nhưng kết quả học kỳ 1 lại đứng đầu thi đua toàn trường. Các nhóc học trò của mình cũng thật dễ thương khi thầy bận đi ra Hà Nội 5 tuần thì nhắn tin: "Thầy ơi chừng nào thầy về. Chúng em muốn thầy chủ nhiệm lớp không muốn đổi nữa đâu!". Thế mà từ khi về đến giờ thầy chủ nhiệm chả mấy khi phải có mặt trong giờ sinh hoạt 15 phút đầu giờ. Tất cả mọi việc đã có lớp trưởng Thuý Phượng lớp phó Thúy Di Quốc Nam và cả một đội tinh binh đảm nhiệm hết. Giờ sinh hoạt có tiết hoạt động ngoài giờ lên lớp các trò cũng chủ động tổ chức bằng những hình thức thật vui nhộn cuốn hút cả tập thể tham gia. Quân lớp Hoá hát hay học giỏi chơi cũng đẹp (làm thầy khớp chưa dám trổ tài trước lớp lần nào!). Con gái con trai đều khéo tay hát hay học cũng bốc phong trào thì khỏi chê: CLB Hoá học thi văn nghệ múa lân làm thiệp...đều đỉnh!
thiep lop 12h
   Hy vọng từ nay đến cuối năm các trò cứ giữ phong độ như thế! 33 học trò  H350 cố lên!


MỘT BUỔI SINH HOẠT - GIỜ HOẠT ĐỘNG NGOÀI GIỜ LÊN LỚP CỦA LỚP 12H

More...

Trường có tượng Lê Quý Đôn

By Trần Hà Nam

   Ngày hôm qua trường chuyên Lê Quý Đôn Bình Định được nhận món quà có ý nghĩa: tượng Lê Quý Đôn. Tượng được đặt trang trọng trước bảng vàng thánh tích 5 năm của học sinh nhà trường. Một lễ rước tượng nho nhỏ đã được tiến hành trọng thể.
  lqd
   Như vậy sau gần 9 năm nhà trường đã có tượng của vị danh nhân mà mình mang tên. Hy vọngđếnn năm sau sẽ có một bài hành khúc Lê Quý Đôn Bình Định. Quan trọng hơn là những món quà có ý nghĩa tinh thần này sẽ giúp thầy trò nhà trường phấn đấu dạy và học đạt thành tích tốt hơn.
lqd2

More...

Một cách tiếp cận "Người lái đò sông Đà"

By Trần Hà Nam

   Vừa rồi có một học sinh than phiền khó tiếp cận "Người lái đò sông Đà" (Nguyễn Tuân). Quả thật nếu như chỉ đọc văn bản tiếp cận câu chữ hiểu nghĩa bề mặt các hình tượng qua cách diễn đạt của Nguyễn Tuân thì quả là...mệt thật! Bởi lẽ chiều sâu của văn Nguyễn Tuân đòi hỏi người đọc phải tự nâng tầm của mình lên để tiếp cận tác phẩm.
   Tùy bút Nguyễn Tuân có cái thú vị là văn phong hóm hỉnh chất trí tuệ uyên bác và tài hoa (có đôi lúc cầu kỳ) trong câu chữ. Đàng sau một sự miêu tả một câu chuyện kể là cả một kho cổ kim đông tây. Trong "Người lái đò sông Đà" ở Sách giáo khoa hiện nay học sinh đã không được tiếp xúc nguyên vẹn cái hóm hỉnh của Nguyễn Tuân (phần trong dấu ngoặc[...]). Đọc đoạn thủy chiến sông Đà của người lái đò nếu không huy động kiến thức về quân sự thể thao võ thuật tiểu thuyết chương hồi Minh - Thanh... thì quả là bị sa vào trận đồ chữ nghĩa của tác giả.
   Xin dẫn ra một vài trường hợp: khi mô tả sông Đà với "diện mạo và tâm địa của kẻ thù số 1" cần chú trọng cách tả mặt đá "nhăn nhúm ngỗ ngược" cách bố trí trận địa "ba hàng" "tiền vệ" "hậu vệ" (như trong bóng đá) boongke pháo đài (quân sự). Liên tưởng về âm thanh cũng là nét độc đáo của Nguyễn Tuân khi gợi lên không khí của trận thủy chiến nhưng có ánh lửa bùng bùng như trận Xích Bích (trong Tam Quốc) hoặc gợi cách đánh của Khổng Minh - Mạnh Hoạch dùng hoả công tạo được một không gian nghệ thuật cho tác phẩm. Khi miêu tả trận chiến Nguyễn Tuân chia ra làm ba keo đấu giữa con người với dòng sông. Trước khi vào trận là màn xưng tên tuổi như kiểu giao chiến trong truyện Tàu (các em có thể liên tưởng đến các bộ phim lịch sử Trung Hoa). Ông đò chẳng khác nào Trương Dực Đức trấn cầu Trường Bản đối mặt hàng chục vạn quân Tào...Trận đấu sức hình ảnh miêu tả như trận đấu võ tự do xen đấu vật: có đá thúc gối vào bụng và hông có miếng hiểm độc của võ vật như "bóp hạ bộ" (đòn cấm trong võ vật) đòn tỉa đòn âm. Hoặc vòng thứ hai có thể tạo liên tưởng cưỡi lên ngọn sóng hùm beo của ông đò như hình ảnh Triệu Tử Long ở trận Đương Dương một mình xông trận cứu A Đẩu cuộc đấu này còn là đấu trí nên đòi hỏi nắm chắc quy luật phục kích binh pháp để phá trận (liên tưởng bát quái trận đồ Khổng Minh hoặc phá trận trong Phong Thần)...
   Trên đây chỉ đơn cử một vài ví dụ! Để thấy muốn tiếp cận Nguyễn Tuân một cách hứng thú thì bản thân giáo viên cũng như học sinh cần phải tự trang bị cho mình một nền tảng văn hoá lịch sử địa lý văn học cổ kim... Quả khó thay nhưng cũng thật hấp dẫn khi tự mình khám phá và giải mã những thông điệp của nhà văn.

(www.ngoisaoblog.com/tranhanam)

More...

Mạn thuật (30) của Nguyễn Trãi

By Trần Hà Nam

Mạn thuật (bài 30):

Chân chăng lọt đến cửa vương hầu
Ấy tuổi nào thế đã bạc đầu.
Liệu cửa nhà xem bằng quán khách
Ðem công danh đổi lấy cần câu.
Thân đà hết lụy thân nên nhẹ
Bụt ấy là lòng bụt há cầu.
Bui một quân thân ơn cực nặng
Tơ hào chưa báo hãy còn âu.


   Nếu ở những bài Mạn hứng trong thơ chữ Hán ta gặp một Nguyễn Trãi với nỗi băn khoăn thời thế chủ yếu trong cương vị của một ông quan đương triều thì ở thơ chữ Nôm ta lại gặp một Nguyễn Trãi trong chùm Mạn thuật với tư cách một người đã nhẹ bước phong vân giã từ danh lợi tầm thường. Dù ở cương vị nào ông vẫn nguyên vẹn là một người hết lòng vì dân vì nước cốt cách thanh cao tâm hồn trong sạch. Đó cũng là tinh thần chung của chùm bài Mạn hứng.
   Toàn bộ bài thơ là hình ảnh của Nguyễn Trãi gắn với thái độ bình thản trước danh lợi bộc lộ một nhân cách cao quí. Con người đời thường giản dị ấy đã có khoảnh khắc ngắm nhìn lại mình:
Chân chăng lọt đến cửa vương hầu
Ấy tuổi nào thế đã bạc đầu.

   Không màng đến cửa vương hầu đó là cách mà Nguyễn Trãi muốn khẳng định mình khi công danh đã thành miếng bả cho những kẻ tham danh cầu lợi xâu xé. Nỗi buồn thời thế đọng lại thành suy tư về thân phận trong mái đầu bạc không chỉ vì thời gian mà vì những nỗi niềm thời thế. Nguyễn Trãi đã xuất hiện với tư cách của một người rũ sạch danh lợi tìm về với cuộc sống ẩn sĩ:
Liệu cửa nhà xem bằng quán khách
Ðem công danh đổi lấy cần câu.

   Trong câu thơ này ít nhiều Nguyễn Trãi đã chịu ảnh hưởng của triết lý Phật giáo và tư tưởng Đạo gia xem cuộc đời là hư huyễn. Phải chăng trong đó có nỗi niềm chán ngán khi đối sánh những cái hư - thực có – không? “Cửa nhà” như “quán khách” thú vui con người là chiếc cần câu gắn với cuộc đời của một ông Ngư. Người ta câu lợi danh còn Nguyễn Trãi thì ung dung cuộc sống hoà nhập với thiên nhiên với thú nhàn. Trong một bài thơ khác Nguyễn Trãi cũng từng viết: “Công danh đã được hợp về nhàn Lành dữ âu chi thế nghị khen” Cuộc sống quen với áo nâu bô cật vận xênh xang thật đầy hứng thú có thể giúp người anh hùng quên đi những nỗi đời nặng trĩu? Thái độ phủ nhận danh lợi trước sau như một của Nguyễn Trãi liệu có mang dấu ấn của tư tưởng bi quan yếm thế hay cậy nhờ học thuyết vô vi của Đạo gia?
   Trong hai câu luận nhà thơ viết:
Thân đà hết lụy thân nên nhẹ
Bụt ấy là lòng bụt há cầu.

   Bản thân nhà thơ đã tự bộc lộ con người đầy cá tính của mình qua hai câu thơ này. Xem lợi danh nhẹ tựa lông hồng với Nguyễn Trãi một ngày ở chốn quan trường là phải gánh lụy trần gian đầy hung hiểm. Bởi thế rũ bỏ khỏi những ám ảnh lợi danh ông cảm thấy sung sướng nhẹ gánh. Tuy nhiên Nguyễn Trãi cũng không chọn con đường an ủi bằng cách trốn tránh vào những triết lý hư vô. Tâm hồn ông đã đạt đến ngộ tính bởi những thăng trầm thế sự đã được ông chiêm nghiệm và hiểu rõ: “Nhân gian mọi sự đều nguôi hết”. Ông hiểu chốn quan trường hiểm ác nghi kỵ lẫn nhau bởi vậy rũ áo ra đi lòng ông không hề vướng bận. Không đi tìm một niềm tin mơ hồ nơi cửa Phật cũng không hoàn toàn đắm chìm vào triết lý của Đạo gia trước sau như một Nguyễn Trãi vẫn là một con người của lý tưởng “trí quân trạch dân”:
Bui một quân thân ơn cực nặng
Tơ hào chưa báo vẫn còn âu.

   Đây không phải là lần đầu tiên Nguyễn Trãi nhắc đến khái niệm “quân thân”. Nỗi đau ấy từng theo ông trong bao đêm mất ngủ trằn trọc nhìn vầng trăng lạnh từng làm nên bóng dáng cô đơn của ông giữa đêm hàn:
Bình sinh độc bão tiên ưu chí
Toạ ủng hàn khâm dạ bất miên

   Không ngủ vì bên lòng canh cánh chí “tiên ưu” không ngủ cũng vì “một sự quân thân chẳng khứng nguôi”. Đúng như nhận xét khái quát của PGS.TS Lã Nhâm Thìn về con người Nguyễn Trãi trong thơ đó là “con người trọng nhân nghĩa khinh quyền mưu lấy cái huyễn ảo của Đạo gia để phủ nhận danh lợi; con người thức tỉnh ý thức về cá nhân; theo thuyết “ái ưu” của Nho gia chỉ nhắc đến “tiên ưu” không nhắc đến “hậu lạc.” Nguyễn Trãi trong bài thơ này vẫn một tư thế cứng cỏi đối mặt với bi kịch chính mình bằng tinh thần trước sau như một của một “mái đầu bạc” nhưng vẫn vẹn “tấm lòng son”. Đọc thơ Nguyễn Trãi dù chữ Nôm hay chữ Hán ta đều nhìn thấy trọn vẹn chân dung của một anh hùng một thi nhân một con người chính trực kiên cường mà cũng rất ung dung bình thản. Thơ là nhân cách là tâm hồn Nguyễn Trãi “trong sáng và đầy sức sống” (Phạm Văn Đồng).
Ngày 15 tháng 3 năm 2008
Trần Hà Nam

More...

Thiệp đẹp của học trò

By Trần Hà Nam

Thiệp đẹp của học trò trường chuyên làm nhân ngày Nhà giáo.

More...

Bài phỏng vấn của PV báo Bình Định

By Trần Hà Nam

Nhân Ngày nhà giáo Việt Nam phóng viên báo Bình Định đã về trường phỏng vấn. Những anh em làm nhiều có nhiều thành tích ngại nói về mình quay đi quay lại cuối cùng mình lại được mời phỏng vấn. Cũng là dịp để nói ít nhiều những tâm sự.
Lấy lại bài từ báo để gọi là kỷ niệm. nói nhiều nhưng khuôn khổ báo có hạn nên đăng tải chả bao nhiêu! Cũng là kỷ niệm vui vui nhân Ngày Nhà giáo!

More...

Chân dung thầy Trương Tham - người giữ lửa môn Văn

By Trần Hà Nam

Chương trình Sức sống mới trên VTV1 ngày 6.11.2008 đã phát chương trình về thầy giáo ưu tú Trương Tham với tiêu đề Chân dung người giữ lửa môn Văn do phóng viên Tiểu Phước thực hiện với những lời giới thiệu trân trọng người thầy đã tận tụy cống hiến cho sự nghiệp suốt 40 năm. Tiếc rằng vì chương trình phát trên trang web http://sucsongmoi.com.vn lại chỉ cho chiếu online theo đường kết nối mms. Vì vậy tôi đã quay lại bằng điện thoại di động để lưu lại kỷ niệm về người thầy đã dìu dắt tôi vào con đường văn chương. Ngày 20 tháng 11 sắp tới con xin kính chúc thầy mạnh khoẻ tiếp tục có những bài viết hay những lời giảng tâm huyết để chúng con được tiếp thêm ngọn lửa đam mê với văn chương.
Đây là những thước phim quay lại từ www.sucsongmoi.com.vn
PHẦN I

PHẦN II:
 

More...

Cùng nhau trao đổi việc dạy và học Văn

By Trần Hà Nam

Vừa qua tôi có nhận được những comment của đồng nghiệp chieuxanh và cũng dã có những trao đổi ban đầu. Thiết nghĩ những trao đổi này rất bổ ích và có thể mở rộng cho mọi người cùng bàn bạc vì vậy tôi xin trích các comment này lên thành mục Cùng trao đổi. Nội dung trao đổi sẽ liên tục được cập nhật.
Chào đồng nghiệp!
chieuxanh | 02/11/2008 22:06
Tôi thường xuyên vào trang Văn Thơ của bạn để tham khảo và học tập. Nay biết bạn lại có thêm trang này... Tôi thực sự khâm phục bạn. Tôi cũng dạy lớp 12. Không biết việc đổi mới PPGD có làm cho bạn thấy mệt mỏi không? Việc tổ chức HĐ nhóm cho HS trong giờ đọc văn bạn thực hiện như thế nào cho có hiệu quả? Giờ đọc thêm và giờ đọc-hiểu khác nhau thế nào? Bạn có thể trao đổi cùng tôi được chứ? Rất mong được học hỏi những kinh nghiệm dạy văn của bạn. Thân ái!
Trao đổi
tranhanam | 03/11/2008 12:45
Chào bạn chieuxanh! Tôi vừa trở lại trường dạy theo chương trình phân ban chưa được lâu. Những gì cảm nhận qua các tiết dạy có lẽ phải đến hết năm học mới đúc rút thành kinh nghiệm được. Theo tôi việc dạy theo chương trình mới đòi hỏi sự năng động của giáo viên trong việc làm chủ tiết dạy. Tôi thường yêu cầu tất cả các em học sinh cùng phải tham gia tiết học bằng cách gọi ngẫu nhiên để trả lời câu hỏi. Dù học sinh trả lời như thế nào chăng nữa thì cũng là cách hiểu của các em trên cơ sở đó giáo viên tự điều chỉnh định hướng tiếp cận kiến thức mới. Hoạt động nhóm tỏ ra vô cùng hiệu quả trong các giờ luyện tập tiếng Việt. Ví dụ luyện tập trả lời phỏng vấn các em cùng nhau xây dựng câu hỏi và thực hiện phỏng vấn trên lớp giáo viên nhận xét và điều chỉnh. Còn trong các giờ đọc - hiểu thì khó hơn nhưng vẫn có thể sắp xếp và đề nghị các em nêu các thắc mắc và tranh luận tình huống. Giờ đọc thêm thì tôi thường kết hợp liên hệ với bài đọc - hiểu liên quan để các em so sánh đối chiếu... Mọi điều còn mới mẻ nên cũng tạo hứng thú cho giáo viên tìm tòi phương án tối ưu linh hoạt. Có mệt nhưng chưa cảm thấy mệt mỏi! Hy vọng sẽ được tiếp tục trao đổi cùng bạn.
Gửi Trần Hà Nam
Chiều Xanh | 03/11/2008 22:33
Tôi nghĩ rằng mục đích dạy văn không phải là để học sinh phân tích lại những bài thơ đã được thầy phân tích mà là để phân tích những bài thơ mới được đọc lần đầu...Muốn đạt được mục đích đó cả thầy và trò đều phải chú trọng đến việc rèn luyện phương pháp tư duy. Điều này không mấy giáo viên làm được. Một trong những yêu cầu cơ bản của PP dạy học mới là phải tổ chức hoạt động nhóm trong giờ học. Nhưng làm thế nào để tổ chức HĐ nhóm có hiệu quả trong một thời gian ngắn? Quả là điều không dễ. Tôi mới làm blog nhưng chủ yếu là tập hợp tư liệu và hướng dẫn HS tự học là chính. Xem ra cái "sự học ngày nay" khác trước rất nhiều!

More...