Bình giảng: Đàn ghi ta của Lorca (Thanh Thảo)


Thanh Thảo 

ĐÀN GHI TA CỦA LORCA

                        Khi tôi chết hãy chôn tôi với cây đàn ghita

                                                * F.G. Lorca

những tiếng đàn bọt nước

Tây-Ban-Nha áo choàng đỏ gắt

li-la li-la li-la

đi lang thang về miền đơn độc

với vầng trăng chếnh choáng

trên yên ngựa mỏi mòn

Tây-Ban-Nha

hát nghêu ngao

bỗng kinh hoàng

áo choàng bê bết đỏ

Lorca bị điệu về bãi bắn

chàng đi như người mộng du

tiếng ghi-ta nâu

bầu trời cô gái ấy

tiếng ghi-ta lá xanh biết mấy

tiếng ghi-ta tròn bọt nước vỡ tan

tiếng ghi-ta ròng ròng

máu chảy

không ai chôn cất tiếng đàn

tiếng đàn như cỏ mọc hoang

giọt nước mắt vầng trăng

long lanh trong đáy giếng

đường chỉ tay đã đứt

dòng sông rộng vô cùng

Lorca bơi sang ngang

trên chiếc ghi-ta màu bạc

chàng ném lá bùa cô gái di-gan

vào xoáy nước

chàng ném trái tim mình

vào lặng yên bất chợt

li-la li-la li-la...

                        (Khối vuông Rubic – NXB TPM – 1985)

Đất nước Tây Ban Nha xinh đẹp với những trận đấu bò rực lửa với tiếng ghi ta say lòng đã đi vào trong thơ của Garcia Lorca nhà thơ nhân dân người chiến sĩ chống phát xít. Sự hy sinh anh dũng của ông trước họng súng của bọn phát xít Franco đã để lại nhiều tiếc thương cho nhân dân Tây Ban Nha. Sức ám ảnh của những bài thơ đầy chất lãng tử của người nghệ sĩ Tây Ban Nha ấy đã gặp gỡ với hồn thơ Thanh Thảo làm nên bài thơ độc đáo Đàn ghi ta của Lorca trong tập thơ Khối vuông rubic.

             Trước hết cần phải thấy không phải ngẫu nhiên mà Thanh Thảo lại chọn hình tượng đàn ghi ta gắn với giây phút cuối cùng của F.G.Lorca. Bởi lẽ người chiến sĩ này đã dùng tiếng ghi ta cất lên lời ca tranh đấu chống lại chủ nghĩa phát xít. Đàn ghi ta là tâm hồn Lorca là khí phách kiên cường của những người chiến sĩ yêu tự do hòa nhịp trái tim mình với quần chúng nhân dân. Bởi vậy nỗi xúc động của Thanh Thảo làm nên cảm hứng của bài thơ cũng bắt đầu từ câu thơ của Lorca: “Khi tôi chết hãy chôn tôi với cây đàn ghi ta”.

            Viết về một nhà thơ hiện đại một người con của đất nước Tây Ban Nha Thanh Thảo đã dựng nên một chân dung bằng thơ sống động. Không gian mở đầu bài thơ là những biểu tượng đặc trưng của văn hóa xứ sở những trận đấu bò hiện hữu tất cả chất say phóng cuồng nghệ sĩ:

những tiếng đàn bọt nước

Tây Ban Nha áo choàng đỏ gắt

li-la li-la li-la

đi lang thang về miền đơn độc

với vầng trăng chếnh choáng

trên yên ngựa mỏi mòn...

Cái độc đáo của bài thơ này chính là ở những thủ pháp hiện đại mà hình ảnh không hề cầu kỳ xa lạ vẫn giúp người đọc hình dung chất Tây Ban Nha không trộn lẫn. Thanh Thảo có lối diễn đạt câu thơ không viết hoa đầu dòng tạo mạch thơ liên tục xâu chuỗi với nhau để nối kết các biểu tượng đầy sức ám ảnh : đất nước của những làn điệu ghi ta – Tây Ban cầm của áo choàng matador - đấu sĩ của những giấc mơ hiệp sĩ của chàng Đôn Kihôtê đã cuốn hút người đọc bằng chất men say chếnh choáng cả vầng trăng. Không chỉ có thế ghi ta của chàng nghệ sĩ còn vang những âm điệu rất lạ « li-la li-la li-la » gọi về sắc tím của hoa tử đinh hương âm thanh và màu sắc hoà quyện dìu dịu vẻ đẹp của một nỗi buồn trữ tình. Bài thơ cuốn người đọc vào cái âm hưởng li-la ngân mãi không dứt ấy. Đó cũng là những gì đã xuất hiện trong thơ Lorca ca ngợi một đất nước Tây Ban Nha tươi đẹp và hào hiệp với khát vọng công lý tự do.

Tây Ban Nha của thời Lorca còn là đất nước sôi sục những cuộc đấu tranh chống chủ nghĩa phát xít ghi ta của Lorca cất lên lời ca tranh đấu :  «Ghi ta bần bật khóc – Không thể nào - dập tắt » (thơ Lorca). Bởi vậy diễn tả khoảnh khắc người chiến sĩ ấy bị bọn phát xít sát hại  Thanh Thảo cũng đã dựng nên bầu không gian kinh hoàng những ấn tượng chết chóc : Tây Ban Nha hát nghêu ngao - bỗng kinh hoàng –áo choàng bê bết đỏ-Lorca bị điệu về bãi bắn – chàng đi như người mộng du…Những câu thơ tiếp nối diễn tả tột cùng cho cảm giác đau đớn uất nghẹn trước sự tàn bạo của bọn độc tài phát xít :

tiếng ghi ta nâu

bầu trời cô gái ấy

tiếng ghi ta lá xanh biết mấy

tiếng ghi ta tròn bọt nước vỡ tan

tiếng ghi ta

ròng ròng máu chảy…

Điệp khúc dồn dập qua nhịp thơ Thanh Thảo như đã lột tả được cái bàng hoàng căm phẫn trong bản ghi ta bi tráng! Màu nâu của đất của làn da rám nắng màu xanh của lá của bầu trời như tương phản gay gắt và dữ dội với màu đỏ ròng ròng máu chảy. Cảm giác vỡ oà đau đớn uất nghẹn trong tiếng ghi ta tròn bọt nước vỡ tan. Nỗi kinh hoàng trong cảm giác mất mát cũng nhân lên gấp bội nỗi đau như xé lòng khi hình dung ra cảnh kẻ thù sát hại người nghệ sĩ tranh đấu cho tự do.

Những câu thơ tiếp theo như đặc tả cho một sự sống khác mãnh liệt âm thầm mà bất tử :

không ai chôn cất tiếng đàn

tiếng đàn như cỏ mọc hoang

giọt nước mắt vầng trăng

long lanh trong đáy giếng

Đoạn thơ tái hiện khoảnh khắc kẻ thù của Lorca hèn hạ thủ tiêu chàng ném xác xuống giếng  nhưng qua hình tượng âm thanh tiếng đàn ta nhận ra một sức sống mãnh liệt vẫn tiếp tục. Cảm giác bi tráng hiện hữu qua những liên tưởng về cỏ mọc hoang giọt nước mắt vầng trăng đáy giếng tạo cảm giác trống vắng sau sự hy sinh anh dũng của Lorca. Thanh Thảo rất có ý thức khi so sánh tiếng đàn với cỏ mọc hoang để cảm nhận về sức lan toả của sự sống mãnh liệt không gì có thể hủy hoại được. Có khoảng lặng sau ánh sáng vầng trăng nhưng đủ diễn tả nỗi tiếc thương long lanh trong đáy giếng nơi kẻ thù tưởng có thể vùi chôn tinh thần tự do bất tử của Lorca.

Vì lẽ đó những câu thơ Thanh Thảo đã tái hiện sự sống của Lorca thật kỳ diệu và xúc động con người đã hoá thân vào âm thanh của đàn ghi ta tan chảy hoà cùng dòng sông bất tận:

Lorca bơi sang ngang

Trên chiếc ghi ta màu bạc

Chàng ném lá bùa cô gái di gan

Vào xoáy nước

Chàng ném trái tim mình

Vào lặng yên bất chợt

li-la li-la li-la...

Những câu thơ diễn tả một hành trình đối mặt với định mệnh của người nghệ sĩ tài hoa người Tây Ban Nha như một thái độ bình thản trước số phận. Lá bùa - định mệnh trái tim lặng yên để làm nên một sự sống trường tồn vượt qua và vút lên vang động khắp không gian. Khúc đàn tự do ấy lại vang lên : li-la li-la li-la... Tiếng đàn mang tên loài hoa theo tiếng Tây Ban Nha như một sự sống lặng lẽ toả hương hiện hữu giữa cuộc đời. Hai lần Thanh Thảo dùng động từ ném để diễn tả nhằm làm nổi bật lên vẻ đẹp của con người từ lâu dám coi khinh cái chết bởi cái chết do kẻ thù gây ra cũng không thể ngăn cản tư tưởng tâm hồn Lorca hoà vào với sự sống bất tử của nhân dân.

Đàn ghi ta của Lorca là một bài thơ hay của Thanh Thảo không chỉ đã tạo dựng chân dung người nghệ sĩ - chiến sĩ Garcia Lorca một cách trung thực mà còn khiến người đọc cảm nhận rõ vẻ đẹp tâm hồn tính cách đậm chất Tây Ban Nha của Lorca. Bài thơ giàu nhạc điệu ngỡ như chính tác giả đã để lòng mình đồng điệu với sự sống Lorca trong giờ phút đối mặt với họng súng quân thù.

Tiếng đàn ấy sức sống ấy vẫn ngân vang những tiếng li-la li-la li-la để hiện hữu sống động hình ảnh một Lorca với chiếc ghi ta màu bạc vẫn rong ruổi trên hành trình dân tộc Tây Ban Nha hát lên bài ca tranh đấu bài ca tình yêu sự sống. Phút gặp gỡ của nhà thơ Việt Nam Thanh Thảo với Lorca đã làm nên một bài thơ còn nóng hổi hơi thở cuộc sống hiện đại ca ngợi người chiến sĩ trong đội ngũ đấu tranh vì tự do công lý quyết không cúi đầu trước các thế lực bạo tàn./.

Trần Hà Nam

tranhanam

@wildcat
giọt nước mắt vầng trăng
long lanh trong đáy giếng
phải chăng là:
giọt nước mắt long lanh
vầng trăng trong đáy giếng
------
Viết như Thanh Thảo mới là thơ còn diễn lại thì chẳng còn gì là thơ nữa! Thân!

wildcat1512

hh

giọt nước mắt vầng trăng
long lanh trong đáy giếng
phải chăng là:
giọt nước mắt long lanh
vầng trăng trong đáy giếng

wildcat1512

giọt nước mắt vầng trăng
long lanh trong đáy giếng
phải chăng là:
giọt nước mắt long lanh
vầng trăng trong đáy giếng

david_jane

bon trung quoc cuop dat chung ta !!! hay nhan thuc duoc long tu trong dan toc

tranhanam

Cảm ơn các anh chị

Không ngờ bài thơ của Nam trên một góc riêng lại được các anh chị cuongdequynhon ưu ái thế! Không biết nói gì hơn ngoài một lời cảm ơn.

cuongdequynhon

Trần Hà Nam ơi có post bài thơ Ảo tượng qua trang web cuongdequynhon.wordpress.com nhé.Bài thơ hay lắm đó

tranhanam

Trao đổi cùng Vũ Thanh

Qua ý kiến của Vũ Thanh cũng như qua việc giảng dạy bài thơ này cho học sinh tôi cũng hiểu những khó khăn mà các em gặp phải! Nhưng theo tôi chúng ta cần có nhiều bài thơ như dạng này để phát huy tối đa sự sáng tạo và trí tưởng tượng của học sinh. Bản thân tôi cũng không bao giờ bị ám ảnh bởi những dẫn dắt giáo khoa một cách máy móc (vì như thế chỉ có giết văn!). Với "Đàn ghi-ta của Lorca" chúng ta phải huy động kiến thức về nền văn hóa Tây Ban Nha về âm nhạc về đấu bò về ghi-ta về khiêu vũ... thì sẽ dựng lên được một chân dung Lorca nghệ sĩ - chiến sĩ trong một thời đại bạo tàn (phần kiến thức lịch sử thì có bổ trợ từ bộ môn Sử). Học những bài dạng này chúng ta tránh được lối tư duy lười nhác máy móc rập khuôn. Tuy nhiên để cải tạo cách nghĩ cách cảm đã thành lối mòn trong dạy học Văn hiện nay không phải là điều đơn giản. Vì thế tôi khuyên em khi làm bài hãy viết và cảm những gì khiến mình xúc động. Những thầy cô giáo sẽ nhận ra đâu là học sinh yêu Văn thực sự và có khả năng thực sự không đến nỗi câu nệ quá vào tiểu tiết đếm ý cho điểm đâu!
Thân mến!

Vũ Thanh

Năm nay ra Lorca thì nguy!

Em đang là hs lớp 12. Việc bài thơ này có điểm ko hợp lý sẽ trở thành chỗ mất điểm trong bài làm của hs - trong đó có em. Em băn khoăn ko bik có nên đưa ý "quăng xác xuống giếng" vào bài hay ko? (sự thật là nó vô căn cứ) mà nếu ko đưa vào thì mất điểm chỗ đó. Em cũng đọc nhiều đáp án của nhiều trường khác nhau đưa ra có rất nhiều điểm khác nhau trong cách cảm thụ. Em thực sự băn khoăn! Bài thơ này mới mới nên chưa có khuôn khổ đáp án cụ thể nào cả. Mặc dù em rất thích bài này thuộc lòng lối phân tích nhưng nghĩ theo hướng thiết thực thì có lẽ nếu chọn đề em sẽ né bài này ra. Thầy cho em lời khuyên dc ko?

Vũ Thanh

Bài thơ này đưa vào SGK là có nên chăng?

Hôm bữa ngồi tra cứu cũng phát hiện ra điều này: việc Lorca bị vùi xác dưới giếng là vô căn cứ. Thiệt là gay go quá mà SGK đang dạy sai cho cả một thế hệ! Liệu bài thơ này đưa vào SGK có nên chăng?!
.
Ngay cả Thanh Thảo cũng ko ngờ bài thơ của mình dc vào SGK ông viết rất vội vào cuốn sổ ông chỉ viết trong trạng thái vô thức viết theo cảm hứng viết để giải tỏa nỗi lòng đến cả những hình ảnh ông đưa vào bài thơ chính bản thân ông cũng chưa hiểu hết (thế thì ng đọc phải hiểu nó ntn nhất là đối với thế hệ trẻ hiện nay - những ng ko cùng thời với Thanh Thảo?!). Có sống trong Lorca như Thanh Thảo thì mới cảm thụ dc tác phẩm này một cách đúng đắn. Nếu ko thì có thể sẽ dẫn tới việc hiểu sai hiểu lệch cụ thể là vụ quăng xác xuống giếng. Văn thơ tuy nhiều tầng nghĩa có thể cảm thụ theo nhiều hướng khác nhau nhưng một bài thơ quá phóng túng trong xúc cảm như thế này thì khó lòng mà đưa ra dc một đáp án chính xác để chấm điểm (nếu ra thi!) vì cách cảm thụ của mỗi ng khác nhau cả GV đứng lớp dạy cũng sẽ khác.
Trích lời của Thanh Thảo:
Và tôi đã viết “Đàn ghi-ta của Lorca” trong cái ngày của năm 1979 ấy. Bài thơ được viết rất nhanh và gần như không sửa chữa gì thêm. Tôi đã đọc cho Ngô Thế Oanh và Trần Phương Kỳ nghe và nhận được sự đồng cảm ngay lập tức. Trần Phương Kỳ còn là cây ghi-ta cổ điển có hạng anh đã nhận ra ngay nhạc điệu của bài thơ này kể cả đoạn “tremolo” lila lila lila trong bài. Chỉ vậy thôi.
Bài thơ ấy tiếp tục nằm trong sổ tay của tôi cho tới năm 1985 khi tôi in tập thơ “Khối vuông ru-bích” nó mới được xuất hiện lần đầu.
Thực ra với người làm thơ mà làm cũng không ít như tôi thì khó nói mình yêu thích “đứa con” nào của mình hơn. Nhưng với tôi Lorca luôn là một ám ảnh. Và bài thơ “ Đàn ghi ta của Lorca” tôi viết cốt giải toả phần nào ám ảnh ấy. Tôi cũng không hiểu mình tâm đắc cái gì nhất từ bài thơ này. Có thể là số phận bi thảm của Lorca nói riêng của thơ ca nói chung chăng? Có thể là cái “tiếng đàn bọt nước” lúc hiện lúc tan như sự tự hủy và tái sinh liên tục của Thơ chăng? Hay là khát vọng tự do mà tôi đã cảm nhận được qua thi ca của ông? Tôi không dám nói chắc cái gì chỉ biết tôi viết bài thơ trong trạng thái không nghĩ ngợi gì một trạng thái mà vô thức chiếm lĩnh tôi trọn vẹn…”. Cả bài thơ bật lên nhờ một câu thơ của Lorca dẫn dắt: “Khi tôi chết hãy chôn tôi với cây đàn”
.
.
Bài thơ hay nhưng khó: khó dạy khó học khó ra đề khó ra đáp án... nên ko thích hợp đưa vào SGK... Em nghĩ vậy! Mà đã lỡ đưa vào rồi thì phải chịu đựng thôi...

tranhanam

Bạn góp ý đúng

@Hoàng Lan: Đúng là phần phân tích này có từ trước khi có ý kiến phát biểu của anh Thanh Thảo vì vậy tư liệu dựa vào SGV không tránh khỏi không chính xác. Vì vậy khi đọc chỉ nên coi như một ý để tham khảo. Rất cảm ơn bạn.