Bình giảng: Đàn ghi ta của Lorca (Thanh Thảo)


Thanh Thảo 

ĐÀN GHI TA CỦA LORCA

                        Khi tôi chết hãy chôn tôi với cây đàn ghita

                                                * F.G. Lorca

những tiếng đàn bọt nước

Tây-Ban-Nha áo choàng đỏ gắt

li-la li-la li-la

đi lang thang về miền đơn độc

với vầng trăng chếnh choáng

trên yên ngựa mỏi mòn

Tây-Ban-Nha

hát nghêu ngao

bỗng kinh hoàng

áo choàng bê bết đỏ

Lorca bị điệu về bãi bắn

chàng đi như người mộng du

tiếng ghi-ta nâu

bầu trời cô gái ấy

tiếng ghi-ta lá xanh biết mấy

tiếng ghi-ta tròn bọt nước vỡ tan

tiếng ghi-ta ròng ròng

máu chảy

không ai chôn cất tiếng đàn

tiếng đàn như cỏ mọc hoang

giọt nước mắt vầng trăng

long lanh trong đáy giếng

đường chỉ tay đã đứt

dòng sông rộng vô cùng

Lorca bơi sang ngang

trên chiếc ghi-ta màu bạc

chàng ném lá bùa cô gái di-gan

vào xoáy nước

chàng ném trái tim mình

vào lặng yên bất chợt

li-la li-la li-la...

                        (Khối vuông Rubic – NXB TPM – 1985)

Đất nước Tây Ban Nha xinh đẹp với những trận đấu bò rực lửa với tiếng ghi ta say lòng đã đi vào trong thơ của Garcia Lorca nhà thơ nhân dân người chiến sĩ chống phát xít. Sự hy sinh anh dũng của ông trước họng súng của bọn phát xít Franco đã để lại nhiều tiếc thương cho nhân dân Tây Ban Nha. Sức ám ảnh của những bài thơ đầy chất lãng tử của người nghệ sĩ Tây Ban Nha ấy đã gặp gỡ với hồn thơ Thanh Thảo làm nên bài thơ độc đáo Đàn ghi ta của Lorca trong tập thơ Khối vuông rubic.

             Trước hết cần phải thấy không phải ngẫu nhiên mà Thanh Thảo lại chọn hình tượng đàn ghi ta gắn với giây phút cuối cùng của F.G.Lorca. Bởi lẽ người chiến sĩ này đã dùng tiếng ghi ta cất lên lời ca tranh đấu chống lại chủ nghĩa phát xít. Đàn ghi ta là tâm hồn Lorca là khí phách kiên cường của những người chiến sĩ yêu tự do hòa nhịp trái tim mình với quần chúng nhân dân. Bởi vậy nỗi xúc động của Thanh Thảo làm nên cảm hứng của bài thơ cũng bắt đầu từ câu thơ của Lorca: “Khi tôi chết hãy chôn tôi với cây đàn ghi ta”.

            Viết về một nhà thơ hiện đại một người con của đất nước Tây Ban Nha Thanh Thảo đã dựng nên một chân dung bằng thơ sống động. Không gian mở đầu bài thơ là những biểu tượng đặc trưng của văn hóa xứ sở những trận đấu bò hiện hữu tất cả chất say phóng cuồng nghệ sĩ:

những tiếng đàn bọt nước

Tây Ban Nha áo choàng đỏ gắt

li-la li-la li-la

đi lang thang về miền đơn độc

với vầng trăng chếnh choáng

trên yên ngựa mỏi mòn...

Cái độc đáo của bài thơ này chính là ở những thủ pháp hiện đại mà hình ảnh không hề cầu kỳ xa lạ vẫn giúp người đọc hình dung chất Tây Ban Nha không trộn lẫn. Thanh Thảo có lối diễn đạt câu thơ không viết hoa đầu dòng tạo mạch thơ liên tục xâu chuỗi với nhau để nối kết các biểu tượng đầy sức ám ảnh : đất nước của những làn điệu ghi ta – Tây Ban cầm của áo choàng matador - đấu sĩ của những giấc mơ hiệp sĩ của chàng Đôn Kihôtê đã cuốn hút người đọc bằng chất men say chếnh choáng cả vầng trăng. Không chỉ có thế ghi ta của chàng nghệ sĩ còn vang những âm điệu rất lạ « li-la li-la li-la » gọi về sắc tím của hoa tử đinh hương âm thanh và màu sắc hoà quyện dìu dịu vẻ đẹp của một nỗi buồn trữ tình. Bài thơ cuốn người đọc vào cái âm hưởng li-la ngân mãi không dứt ấy. Đó cũng là những gì đã xuất hiện trong thơ Lorca ca ngợi một đất nước Tây Ban Nha tươi đẹp và hào hiệp với khát vọng công lý tự do.

Tây Ban Nha của thời Lorca còn là đất nước sôi sục những cuộc đấu tranh chống chủ nghĩa phát xít ghi ta của Lorca cất lên lời ca tranh đấu :  «Ghi ta bần bật khóc – Không thể nào - dập tắt » (thơ Lorca). Bởi vậy diễn tả khoảnh khắc người chiến sĩ ấy bị bọn phát xít sát hại  Thanh Thảo cũng đã dựng nên bầu không gian kinh hoàng những ấn tượng chết chóc : Tây Ban Nha hát nghêu ngao - bỗng kinh hoàng –áo choàng bê bết đỏ-Lorca bị điệu về bãi bắn – chàng đi như người mộng du…Những câu thơ tiếp nối diễn tả tột cùng cho cảm giác đau đớn uất nghẹn trước sự tàn bạo của bọn độc tài phát xít :

tiếng ghi ta nâu

bầu trời cô gái ấy

tiếng ghi ta lá xanh biết mấy

tiếng ghi ta tròn bọt nước vỡ tan

tiếng ghi ta

ròng ròng máu chảy…

Điệp khúc dồn dập qua nhịp thơ Thanh Thảo như đã lột tả được cái bàng hoàng căm phẫn trong bản ghi ta bi tráng! Màu nâu của đất của làn da rám nắng màu xanh của lá của bầu trời như tương phản gay gắt và dữ dội với màu đỏ ròng ròng máu chảy. Cảm giác vỡ oà đau đớn uất nghẹn trong tiếng ghi ta tròn bọt nước vỡ tan. Nỗi kinh hoàng trong cảm giác mất mát cũng nhân lên gấp bội nỗi đau như xé lòng khi hình dung ra cảnh kẻ thù sát hại người nghệ sĩ tranh đấu cho tự do.

Những câu thơ tiếp theo như đặc tả cho một sự sống khác mãnh liệt âm thầm mà bất tử :

không ai chôn cất tiếng đàn

tiếng đàn như cỏ mọc hoang

giọt nước mắt vầng trăng

long lanh trong đáy giếng

Đoạn thơ tái hiện khoảnh khắc kẻ thù của Lorca hèn hạ thủ tiêu chàng ném xác xuống giếng  nhưng qua hình tượng âm thanh tiếng đàn ta nhận ra một sức sống mãnh liệt vẫn tiếp tục. Cảm giác bi tráng hiện hữu qua những liên tưởng về cỏ mọc hoang giọt nước mắt vầng trăng đáy giếng tạo cảm giác trống vắng sau sự hy sinh anh dũng của Lorca. Thanh Thảo rất có ý thức khi so sánh tiếng đàn với cỏ mọc hoang để cảm nhận về sức lan toả của sự sống mãnh liệt không gì có thể hủy hoại được. Có khoảng lặng sau ánh sáng vầng trăng nhưng đủ diễn tả nỗi tiếc thương long lanh trong đáy giếng nơi kẻ thù tưởng có thể vùi chôn tinh thần tự do bất tử của Lorca.

Vì lẽ đó những câu thơ Thanh Thảo đã tái hiện sự sống của Lorca thật kỳ diệu và xúc động con người đã hoá thân vào âm thanh của đàn ghi ta tan chảy hoà cùng dòng sông bất tận:

Lorca bơi sang ngang

Trên chiếc ghi ta màu bạc

Chàng ném lá bùa cô gái di gan

Vào xoáy nước

Chàng ném trái tim mình

Vào lặng yên bất chợt

li-la li-la li-la...

Những câu thơ diễn tả một hành trình đối mặt với định mệnh của người nghệ sĩ tài hoa người Tây Ban Nha như một thái độ bình thản trước số phận. Lá bùa - định mệnh trái tim lặng yên để làm nên một sự sống trường tồn vượt qua và vút lên vang động khắp không gian. Khúc đàn tự do ấy lại vang lên : li-la li-la li-la... Tiếng đàn mang tên loài hoa theo tiếng Tây Ban Nha như một sự sống lặng lẽ toả hương hiện hữu giữa cuộc đời. Hai lần Thanh Thảo dùng động từ ném để diễn tả nhằm làm nổi bật lên vẻ đẹp của con người từ lâu dám coi khinh cái chết bởi cái chết do kẻ thù gây ra cũng không thể ngăn cản tư tưởng tâm hồn Lorca hoà vào với sự sống bất tử của nhân dân.

Đàn ghi ta của Lorca là một bài thơ hay của Thanh Thảo không chỉ đã tạo dựng chân dung người nghệ sĩ - chiến sĩ Garcia Lorca một cách trung thực mà còn khiến người đọc cảm nhận rõ vẻ đẹp tâm hồn tính cách đậm chất Tây Ban Nha của Lorca. Bài thơ giàu nhạc điệu ngỡ như chính tác giả đã để lòng mình đồng điệu với sự sống Lorca trong giờ phút đối mặt với họng súng quân thù.

Tiếng đàn ấy sức sống ấy vẫn ngân vang những tiếng li-la li-la li-la để hiện hữu sống động hình ảnh một Lorca với chiếc ghi ta màu bạc vẫn rong ruổi trên hành trình dân tộc Tây Ban Nha hát lên bài ca tranh đấu bài ca tình yêu sự sống. Phút gặp gỡ của nhà thơ Việt Nam Thanh Thảo với Lorca đã làm nên một bài thơ còn nóng hổi hơi thở cuộc sống hiện đại ca ngợi người chiến sĩ trong đội ngũ đấu tranh vì tự do công lý quyết không cúi đầu trước các thế lực bạo tàn./.

Trần Hà Nam

huyendieu

chao thay

chào thày em đang ôn thi đại học thày co thể giúp em một phần nào đó được ko . hiện tại em rất khó khăn trong việc học mong thày giúp em . em cám ơn thày rất nhiều . thày có thể liên lạc với em theo địa chỉ mail "danghuydieu@yahoo.com" em cam on

Vũ Thanh

Hihi...

Cám ơn thầy! Em đang chờ tin vui từ trường Đại học Sư Phạm và trường CĐ Kinh tế Đối ngoại! Cả 2 trường em đều thi tốt. Có lẽ một phần cũng là nhờ may mắn! Cái đề CĐ câu số 1 ra "cái tôi trữ tình trong bài thơ Vội Vàng" mà bài đó năm ngoái khối D ra rồi nên ít ai học lại lắm tự nhiên 15 trước giờ thi có nhỏ bạn nó lấy ra ôn (em cũng dòm ké) nhờ vậy mà làm dc Còn đề khối D ra Lorca thì... ko còn gì tốt bằng

tranhanam

@VU THANH
Chúc mừng em vì năm nay đã ra đúng đề mà em ưa thích hy vọng những gì em nghiền ngẫm về bài thơ này sẽ giúp em có kết quả thi môn Văn tốt nhất.

Vũ Thanh

Hihi...

Bài bình này của thầy được đăng trên rất nhiều cuốn sách: Chuyên đề dạy và học "Đàn ghi ta của Lorca" Học tốt Ngữ Văn ... Trích từ web của thầy chủ biên có ghi rõ nguồn. Ban đầu đọc vào thấy quen quen nhìn xuống dưới cái nguồn: "A thì ra là thầy Hà Nam"
.
Em suy nghĩ kĩ rồi năm nay nếu thi ĐH ra bài thơ này và 1 bài văn xuôi chương trình 11 thì chắc chắn em sẽ đâm vô bài này. Một phần là vì em đã thuộc lòng bài này và ngộ ra khá nhiều ý mới một phần là vì chương trình văn xuôi 11 nhiều quá ko thuộc hết tư liệu đâm vào phân tích thì bài sẽ nghèo nàn và thấp điểm. Những bài viết về "Đàn ghi ta của Lorca" của thầy đã cảm hứng cho em rất nhiều. Cám ơn thầy nhiều lắm!

Vũ Anh Hải

Vũ Anh Hải

Thanh hag thj tn ah.hj mjn kug thj nj.thj ngay kaj paj vo nghja nay.chan qua.nen GD VN chag daw vao daw ka?chag co quy hoach j ka?
Sjn loj bjnh luan?
Thanh kiu!

Vũ Anh Hải

Vũ Anh Hải

Uj trờj káj pàj này e chẳg hjểu j ka?ma kug chag mu0n h0k lu0n!kho hjeu kho h0k.ko hjeu sao nxb laj jn paj nay kơ chứ.e thay chag co y ngja j cả

Trần Tuấn Anh

Hix Hix

Sao mà em đọc bài này chẳng thấy hay gì hết.Cũng chẳng hĩu gì lun mong là thi tốt nghiệp sẽ không ra bài này

dương thanh hằng

BAI THƠ HAY

RẤT cảm ơn tác giả vì e cần nó cho tốt nghiệp lần này

tranhanam

@hoàng thanh trà: Cảm ơn em đã góp ý. Ý của em có thể tham khảo thêm bài viết của TS. Chu Văn Sơn để hoàn chỉnh định hướng hệ thống của mình. Bài thơ này mỗi người có một cách hiểu càng đọc càng phát hiện nhiều ý hay lạ! Chắc chắn nhà thơ Thanh Thảo cũng không ngờ rằng bài thơ của mình lại đem đến nhiều cách hiểu đến vậy.

hoàng thanh trà

thầy nam ơi

bài viết của thầy có vẻ hơi bị rỗng kiến thức.e là hs trường QT có vài í kiến ntn:
1) khổ thơ đầu tiên:
_âm thanh : những tiếng đàn-ấn tượng thính giác nhưng lại dc cảm nhận bằng thị giác.đây là hình ảnh ẩn du thị giác lấy những đặc điểm của bọt nước để diễn tả âm thanh.Đó là một hình ảnh "lạ hóa" diễn tả những âm thanh cũng nhỏ bé. mỏng manh dễ vỡ như những bọt nước trong cơn mưa.nhưng người ngệ sĩ vẫn kiên trì cất lên những tiwwngs đàn cũng như những tiếng đàn bọt nước tan rồi lạicos những bọt nước khác nổi lên
_tây ban nha áo choàng đỏ gắt
dựng lên nền cảnh của tiếng hát.đồng thời cũng gợi đến một nét văn hóa của đất nước TBN với những trận đấu bò tót- nơi những trận chiến sinh tử hàng ngày diễn ra khốc liệt đẫm máu để dành lấy sự sống. Hình ảnh áo choàng đỏ gắt gợi ra hình tượng con người TBN đang phải gồng mình chống chọi trong một trận chiến không cân sức. Cả nước TBN giờ như một đấu trường giữa 2 phe thiện và ác tự do và tù hãm mới và cũ trong quan niệm cách tân nghệ thuật.lạc vào bối cảnh loạn lạc nguy hiểm ntn tiếng đàn ban đầu sẽ k dc hoan nghênh trở nên lạc lõng bơ vơ