Bình giảng ĐẤT QUÊ TA MÊNH MÔNG

Bình giảng bài thơ ĐẤT QUÊ TA MÊNH MÔNG (Dương Hương Ly)

Những năm tháng hào hùng của cuộc kháng chiến chống Mỹ đã qua lâu. Nhưng những dấu ấn của thời đại ấy vẫn ghi lại đầy đủ trong tâm trí bao lớp người. Chất thơ của một thời hùng vĩ cao cả dường như kết tinh trong hình tượng người mẹ để cho các nhà thơ nhạc sĩ ngợi ca. Có một bài thơ đã ra đời trong những ngày tháng ấy được phổ nhạc để vút lên âm điệu đầy xúc động về người mẹ: Đất quê ta mênh mông của Dương Hương Ly. Cái hay của bài thơ chính là ở tình cảm xúc động và giản dị.

Không phải ngẫu nhiên khi nhan đề bài thơ là "Đất quê ta mênh mông" nhưng hình tượng xuyên suốt bài thơ lại là Bà mẹ đào hầm. Nhà thơ có sự liên tưởng từ thực tế công việc của mẹ nhưng cảm hứng này cũng gắn liền cảm hứng trữ tình công dân của thi ca chống Mỹ. Tố Hữu từng viết:

Việt Nam ôi Tổ quốc thương yêu

Trong khổ đau người đẹp hơn nhiều

Như bà mẹ sớm chiều gánh nặng

Nhẫn nại nuôi con suốt đời im lặng

Dương Hương Lylà nhà thơ - chiến sĩ hoạt động trên chiến trường miền Trung - Tây Nguyên là người trực tiếp chứng kiến và chịu ơn sự hy sinh lặng thầm của những người mẹ nên có lẽ cảm hứng về Đất nước giàu ấn tượng từ người mẹ cũng là điều dĩ nhiên.Người Mẹ bình thường nhưng vĩ đại đã hiện lên trong những dòng thơ đầy ám ảnh kết tinh vẻ đẹp của cả một thời đại chống Mỹ.

Bài thơ bắt đầu từ một câu chuyện được kể lại ngắn gọn giản dị:

Mẹ đào hầm từ thuở tóc còn xanh

Nay mẹ đã phơ phơ đầu bạc

Mẹ vẫn đào hầm dưới tầm đại bác

Bao đêm rồi tiếng cuốc vọng năm canh

Giản đơn là vậy việc đào hầm của mẹ! Nhưng có sự bất bình thường ở chỗ nhà thơ xâu chuỗi hai khoảng thời gian "tóc còn xanh" đến khi "phơ phơ đầu bạc". Công việc diễn ra thật âm thầm lặng lẽ hòa cùng không gian của bóng đêm bền bỉ miệt màikhông ngừng nghỉ. "Bao đêm rồi..." lời thơ như một câu hỏi vọng lên để nhà thơ bày tỏ lòng kính phục sự kiên trì nhẫn nại của mẹ. Hai âm thanh được diễn tả thật khác nhau: một bên là "đại bác" một bên là "tiếng cuốc vọng năm canh".Hóa ra việc đào hầm ấy không hề đơn giản vì đã đối mặt thách thức sự hủy diệt của kẻ thù.

"Tiếng cuốc vọng năm canh" là âm vang tấm lòng người mẹ để những đứa con dưới hầm bí mật và nhà thơ nhận ra một ý nghĩa thật lớn lao:

Đất nước mình hai mươi năm chiến tranh

Tiếng cuốc năm canh nặng tình đất nước

Hầm mẹ giăng như lũy như thành

Che chở mỗi bước chân con bước

Hai mươi năm -đủ để một thế hệ lớn lên hai mươi năm - cũng là thời gian cả dân tộc phải đốiđầu với sự hủy diệt của kẻ thù để bảo vệ nền độc lập tự do. Có một điều nhà thơ không nói rõ nhưng người đọc có thể nhận ra: đó cũng là thời gian đằng đẵngnhuộm mái tóc xanh của mẹ thành "phơ phơ đầu bạc" - một thời xuân sắc đã điqua. Niềm vui của mẹ tình yêu đời mẹ nằm trong "tiếng cuốc năm canh" đều đều như nhịp tim thôi thúc. Dương Hương Ly dồn hết tình cảm vào câu thơ ngợi catình mẹ - "nặng tình đất nước". Câu thơ không phải cách so sánh thông thường màchứa đựng niềm cảm phục kính yêu của những đứa con chiến sĩ. Thành quả của mẹ công sức của mẹ là ở những chiếc hầm bí mật "giăng như lũy như thành". Sức vócmảnh mai của người mẹ "phơ phơ đầu bạc" vụt lớn lao thành sức mạnh Nhân Dân.

Từ niềm vuisứơng biết ơn của một đứa con được bao bọc chở che trong tình yêu của mẹ nhàthơ chợt phát hiện ra một điều tưởng như nghịch lý:

Đất quê ta mênh mông

Quân thù không xăm hết được

Lòng mẹ rộng vô cùng

Đủ giấu cả hàng sư đoàn dưới đất

Nơi hầm tối lại là nơi sáng nhất

Nơi con tìm ra sức mạnh Việt Nam

Như một chân lý giản đơn khi thế trận của lòng dân "giăng như lũy như thành" kẻ thù phải bó tay bất lực. Tác giả lại đưa ra một liên tưởng đầy ấn tượng từ "lòng mẹ" đến "lòng đất mẹ". Xưa có câu chuyện mẹ Âu Cơ bọc lũ con trong bọc trăm trứng nay người mẹ đào hầm bao bọc "cả hàng sư đoàn". Phải chăng tác giả cũng đangnghĩ về một mẹ Âu Cơ của thời đại chống Mỹ? Duy có một điều khác chăng là ngườimẹ ở đây không bước ra từ huyền thoại mà bằng xương bằng thịt bằng tất cả sựbao dung của tình yêu nước lớn lao. Đó cũng là cơ sở để nhà thơ nhận ra "sức mạnh Việt Nam" từ một nghịch lý "Nơi hầm tối lại là nơi sáng nhất". Sức mạnh của dân tộc tạo nên từ ơn sinh thành của người mẹ sức mạnh ấy hội tụ cả lòng nhân ái và chủ nghĩa anh hùng. Từ cảm nhận này của Dương Hương Ly ta chợt nhớ đến một lời ca ngợi của đại văn hào Nga M.Gorki : "Không có Người Mẹ thì cả anh hùng cả nhà thơ đều không có. Sức mạnh Việt Nam - dân tộc anh hùng và nghệ sĩ- đã bắt nguồn từ người mẹ bình thường mà vô cùng vĩ đại có lẽ đó là đều nhà thơ phát hiện được từ công việc âm thầm của mẹ.

Cuộc sinh nởnào mà chẳng đớn đau! Nhưng nỗi đau của mẹ lại gắn với những trận đòn thù của bầy giặc Mỹ điên cuồng hèn hạ và bất lực. Có thể tác giả đã hơi tham lam khi đưa thêm vào chi tiết để tố cáo tội ác của kẻ thù cũng như để ngợi ca ý chí kiên cường của mẹ. Không một người mẹ bình thường nào lại không sẵn sàng chịu đau vì những đứa con mình. Sự lặng yên của mẹ là cái lặng im của đất. Ta có thể nhận ra ở đây nỗi đau đớn xót xa của những đứa con chiến sĩ cũng như quyện chặt vào cùng đất mẹ như chờ phút bùng lên rửa hận. Còn mẹ thì vẫn thế:

Trên mình mẹ mang nhiều thương tật

Tóc mẹ bạc rồi lại bạc thêm

Nhưng đêm đêm

Tiếng nhát cuốc vẫn xóay vào ruột đất

Trong tiếng cuốc của mẹ có cả nỗi đau xoáy ruột của cả những đứa con. Tiếng cuốc như thôi thúc như giục giã lòng con quyết sống mái với kẻ thù.

Để rồi sức mạnh của mẹ truyền cả cho những đứa con:

Có những đoàn quân từ lòng đất xông lên

Quân thù bạt vía

Xung quanh chúng đâu cũng là trận địa

Đất quê ta mênh mông

Lòng mẹ rộng vô cùng

"Diệt Mỹ là cao cả của tình yêu" chỉ có chiến đấu tiêu diệt kẻ thù mới là sự đáp lại đầy đủ nhất tình mẹ dành cho những người chiến sĩ. Sự che chở âm thầm sự hy sinhlớn lao của mẹ dành cho những đứa con dưới hầm bí mật đã góp thêm sức mạnh khiến "quân thù bạt vía". Một lần nữa điệp khúc "Đất quê ta mênh mông - Lòng mẹ rộng vô cùng" lại cất lên như một vĩ thanh để người đọc nhận ra ý nghĩa cao cả của cuộc chiến đấu chống Mỹ vì Đất quê ta vì Mẹ vì những tình cảm lớn lao.Và một lần nữa vóc dáng của Mẹ đã lớn mênh mông ngang tầm Đất Nước.

"Đất quê ta mênh mông" của Dương Hương Ly chỉ là một cảm nhận rất riêng của nhà thơ về sứcmạnh vĩ đại của dân tộc Việt Nam trong thời đại chống Mỹ qua hình tượng Người Mẹ đào hầm. Nhưng hình tượng bất tử của Mẹ đã vượt qua thời gian để lưu lại mãitrong những lời ca dạt dào về mẹ. Đó cũng là nguồn cảm hứng về một thời đại giàu chất sử thi mà sau này một lần nữa ta còn gặp trong lời ca về mẹ của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn "Mẹ về đứng dưới mưa che từng căn hầm nhỏ...". Hình tượng người mẹ - đất nước trong thời đại chống Mỹ sẽ mãi còn là nguồn cảm hứng nghệ thuật bất tận.

Hiểu bài thơ để chúng ta hiểu hơn về một thời đại hào hùng của dân tộc. Ta cũng hiểu tấm lòng rất đẹp của một nhà thơ - chiến sĩ dành cho mẹ cho Tổ quốc. Từ tình yêu của mẹ ta hiểu vì sao đất nước đối với ta lớn lao nhưng gần gũi thân thương vôcùng.

Giờ đây mỗi khi giai điệu bài ca về người mẹ đào hầm vang lên trên sóng phát thanh đài truyền hình vang lên đâu đó giữa đời thường bộn bề toan lo hối hả hình ảnh mẹ "phơ phơ đầu bạc" trong bài thơ Dương Hương Ly lại hiện lên lồng lộng trong tâm trí như một lời nhắc nhớ mỗi chúng ta...

                                    Qui Nhơn 2006 - 2010

                                                T.H.N

 

cx

Gửi anh Trần Hà Nam

Tôi vừa nhìn thấy đám mây trắng trong Danh sách bạn bè của anh. Cảm động lắm. Cảm ơn anh!

chieuxanh

Gửi anh Trần Hà Nam

Xin chào anh Trần Hà Nam!
Vào thăm "nhà" của anh tôi thực sự thấy "ngợp". Anh quả là một nhà giáo mẫu mực một người đam mê và đầy trách nhiệm đối với văn chương. Tôi đang lên lớp Những đứa con trong gia đình (NT) tình cờ đọc được bài viết của anh (ban đầu không biết là của anh) tôi đã đưa vào trang VH&HV của tôi để HS tham khảo. Nay biết tác giả bài viết là anh tôi thực sự rất vui. Cảm ơn anh về bài viết ấy.
Tôi cũng rất thích bài thơ Đất quê ta mênh mông (DHL) và ca khúc phổ thơ bài này. Một lần nữa cảm ơn anh.

tranhanam

Cảm ơn

Cảm ơn anh Lê Thanh Quang đã có một góp ý rất hay và bổ ích!

Lê Thanh Quang

Chào anh!
Bài thơ được bình rất hay
Tuy nhiên Xin góp ý với anh một tí như sau:
Vớilớp trẻ chưa từng biết chiến tranh thì bài thơ này sẽ được hiểu thấu đáo hơn khi các cháu biết được rằng trong chiến trường Miền Nam thời chống Mỹ chiếc hầm là nơi trú ẩn duy nhất của người chiến sỹ để tiến hành chiến tranh du kích bám sát địch mà đánh; bởi ruộng vườn đã bị địch cày xới khai hoang nên những người mẹ già không chịu di dời vào ấp chiến lược mà can trường ở lại làng cũ chấp nhận hứng bão đạn mưa bom để đào hầm che giấu tiếp tế nuôi dưỡng quân giải phóng.
Biết được hoàn cảnh như thé mới thêm hiểu ý nghĩa công lao và sự hi sinh to lớn của NGƯỜI MẸ ĐÀO HẦM.
Thân chào

luuminhphuong

Em thích Bùi Minh Quốc ở cái thời mang tên Dương Hương Ly. Bài này em quen với bài hát hơn là thơ. Vì cứ mỗi khi nhìn thấy bài thơ thì em lại hát. Và khi đọc bài này cũng vậy.
Cám ơn anh luôn gợi nhớ đến những tác phẩm nghệ thuật mà em yêu thích.